Garden ligg på ein kolle, høgt og fritt i skogmarki vest for Gjelstad -- med hallande jorde mot morgonsoli ned mot Kolltveittjønni. Der husi står er fast grunn med små bergflater som stikk fram her og der. Den dyrka jord er 35 mål med 20 mål elles -- og ikr. 1300 mål utmark.

På Høganhadd oppe i Eggen reiste folk om påskemorgon for å sjå soli dansa. Valborgshol og Gunnarshol har namn etter eit ektepar som båe var utru. Her møttest dei med kjærastane sine i all løynd -- seier segni. Tussekyrkia er ein stor stein som har stukke utor fjellet. Her såg Tormod Kolltveit ei fin kyrkje i gamal tid. ‏(Ikr. 1680)‏. Gunnarsåker -- visstnok rudd av Gunnar Øysteinson ‏(eigar 1763)‏.

Husestaden er stort sett den same som frå gamalt. Husi no er i mindre god stand -- gamle og forfarne, i sær den gamle stoga -- som no er avløyst av ei onnor, flutt frå Tjønnstaul og innattbygt og påbygt og gjort tidhøveleg.
Stabburet er frå 1790 -- oppsett den tid Kjetil Guttormson var eigar. Utskorne svalstolpar -- med namntrekket av Kjetil og kona hans skore rett og rangsøles under loftsgluggen. Grovt timmer i fyrste høgdi -- men noko smærre i andre høgd. Veslebur på øvre sida ser ut til å vera noko eldre. Uthusi er gamle.

Frå gamlesoga
Det eldste brev om Kolltveit er frå 1452, 28. 10. ‏(D.N. VI s. 568)‏. Tjostolv Gunleikson byter jord med Svenke Sveinsson, slik at Tjostolv får 10 laups land i Vik «m/ Piagaan» ‏(Tjågaåi i Gransherad)‏ og Svenke 7 markabol i Kolltveit ‏(Koldatuet)‏ og 2 m.bol i Lid «i Øysteins jord i Seljord». Ånund Olafson er vitne. Brevet skriven på Haukom.

Garden vart rekna øydegard 1647 med skyld 1 tn., 1 ½ daler og buskapen 1657: 1 hest, 4 kyr og kviger, 6 sauer og lam og 3 geiter.

I ei sak frå 1678 millom «H. Maj. foged velfornehme Jørgen Schnel» og Tormod Kolltveit, der futens tenar Anders Jenssen møtte, opplyser Tormod at Kolltveit er rudt av Gjelstad eigar, Guttorm.

Stein Gjelstad skulle «bytte sin søster Jorond fra sig og fikk Kolltveit 1 tn. med Plaug oc Harf».

Kontrakt frå 7. 7. 1605 millom Gunleik Tormodson og Anders Steinson. Stein og Jorond var sysken. Stein bekom Gjelstad og Jorond Kolltveit. Denne kontrakt lagt fram i ei odelsak på Gjelstad 10. 4. 1714. Vitne Harald Øygarden fortalde at ei kvinne Jorond hadde sonen Stein Anderson og dotteri Jorond Jonsdotter

Denne Stein bekom Gjelstad og Jorond Kolltveit. -- «Av samme Jorond blef afvlet en søn het Tormod, hvilket igien fikk en datter Jorond som er mor til Hans og Øystein Jørgensønner.»

I ei markeskilsak frå 1639 har bøndene frå Åsgrend, Torgeir Aase, Sveinung Heggtveit, Helie Kolltveit og Sten Gjelstad, innstemnt Jan Kirchebøen, eigar av Langelid, som har tileigna seg Medvattstøl ‏(Mevastaul)‏ utan lov og dom. -- Ny handsaming av saki 1667, der nemnde staule med beite vert tilkjend Åsgrend ‏(sameige)‏. Same eigarar på Gjeldstad og Heggtveit med Svein Åse og Tormod Kolltveit som nye eigarar.

Eigarar og brukarar. Guttorm er nemnd brukar og odelsmann 1620-38. Helge ‏(Helie)‏ 1644-47 «Helie m/ hustru og sønn».

Garden går over til halvgard 1656. Ved folketelj. 1664 er Tormod Helgeson oppsitjar 40 år -- odelsbonde og eig 2 tn. i Kolltveit, Dyrdal ½ tn. ‏(Loupedalen?)‏, Langeli ½ tn. og 1675-81 Bakken 1 ½ tn.

Tormod er son til Helge Tormodson Kolltveit og har ein bror Olav som vart g.m. Margrete Andresdotter Garvik. ‏(1633-1705)‏. Olav -- mannslagaren -- avretta ved Selj. kyrkje 1686. ‏(Seljord Il s. 124)‏.

Jørgen Øy eig 1 tn. i Kolltveit 1682-88.
Tormod har garden til 1692, så er Torgeir eigar. ‏(1695)‏ Helge Tormodson eig 2 tn. 1697-99.

Men i 1700 vert garden dela i tvo like partar millom Helge Tormodson og Helge Olavson ‏(kanskje syskinborn)‏. Det vert 2 brukarar framover. Helge og Tov. ‏(1702-04)‏. Helge og Tormod, ‏(1707)‏. Øystein har båe partar ‏(1709-17)‏ 2 tn. Etter han Gunnar Øysteinson som har fyrst 5/8 tn. ‏(1754)‏, men får heimel på 2 tn. 1763, 4. 3. -- Litt seinare 1 tn. 4. 5. 1763. Gunnar d. på Kolltveit 1784.
I 1751 er Aslaug Gunnarsdotter Gjelstad kona av f. nemnde Øystein eigar av halve garden, ‏(oppsitj. Aslaug og Tariei)‏.

Skifte på Kolltveit 1784, 7. 12. etter Gunnar Øysteinson g.m. Valborg Halvorsdotter ‏(Gjelstad 5)‏. Brt. 1075 rd. Net. 200 rd. Medrekna jord i Kolltveit 2 tn. m.b. 700 rd. «Hverken sølv eller messing».

Garden vert seld til Kjetil Guttormson straks etter skiftet. ‏(1785, 23. 2.)‏. Han sit med garden til 1824, 3. 3. då sonen Knut Kjetilson får skjøte. Han sel garden for 400 speisidaler til broren Søren 1830, 6. 3.

Søren Kjetilson sit med garden til 1855. På denne tid er det framleis 2 gardar med 2 sett hus på same tunet, 2 stoger, 2 løer, 2 bur m. a. Tallev Larsson Landsverk ‏(Espetveit 61)‏ kjøper fyrst ½ garden 1855 og så resten 1861. -- Han hadde bruksfolk der. Tallev d. på Landsverk ‏(13. 1.1870)‏, og Margit Eivindsdotter ‏(Ill kona)‏ flutte til Kolltveit 1870 og borni Eivind, Sveinung, Åsmund, Sigurd og Anne var med.

I 1881, 5. 9. overtok Eivind garden. Han selde det til broren Sigurd 1885, 4. 5. -- Om Sigurds vita sjå Kv. Sparebank gjenom 100 år, utarb. av Sveinung Gotuholt. Sonen Torleiv f. 1888 overtok garden 1932 etter faren ‏(Espetveit 72)‏ g.m. Ingerid Toresdotter Meås.

Eit bureisingsbruk er fråskilt 1939. ‏(Kolltveit nedre)‏.

Plassar -- rudde omkr. 1800. Båe tvo attlagde
Tjønnstaul
Her budde sist Olav Tjønnstaul -- eventyrforteljar og spelemann ‏(1909)‏. Her på denne plassen vart sonen Jørgen fødd ‏(1894)‏. No i Rauland.

Nystaul
Knut O. Undeberg g. m Åsne Gunleiksdotter Nystaul flutte frå Nystaul til Heistad 1923.

Staulen Eggestaul ‏(attlagd)‏ ligg oppå brotet mot Kolltveiteggen. ‏(808 m)‏. Hilleborg Eivindsdotter sat på staulen her i 1870 åri. Ho gjekk ned til garden og skar 1 mål på dagen. Her på Eggestaul kom 12 skogrøvarar og ville taka budeia. Ho fekk koma seg nedpå ein knatte og blåsa i luren så der kom folk og berga henne. Såleis er rimet «Till till Tove» kome til, fortel Landstad. ‏(Landstad folkeviser s. 796)‏.