Om lag 1 ½, mil frå Kviteseid ‏(Kyrkjebø)‏ utover fjorden, ligg Fjågesund på vestsida av det tronge, lange sundet millom Kviteseidvatn og Flåvatn ‏(Rørfjorden)‏. Garden ligg på ein rygg, romsamt og fint til med bratte Ånåsfjellet på vestre kant.

Det er leirjordi som er einerådande med lite og inkje stein i. Det er tydeleg merke av at Kvennelvi har runne nordetter millom nordre Vestgarden og nordre Fjågesund og ut i Evja, dei kallar, som elles skjer seg langt inn når vatnet er stort.

Det er no som ei heil samling med Fjågesundgardar med ymse kjenningsnamn, og med kyrkja ‏(kapellet)‏ frå 1915 og skulen som midtpunkt.

Hovtidgarden er nordre Fjågesund, som Torius no eig ‏(1956)‏. Dette er ein eldgamal gard, truleg bygt eingong i steinalderen. Det er funne ei steinøks i jordi der. Ho har hol for skaftet. Likeins vart det funne ei flintoks ‏(meisel)‏. ‏(Oldsaksaml. Oslo.)‏ Namnet tyder det blide, fagre sundet og er skrive på ymse vis. ‏(Fiogesund 1522, Fiaffswundli 1547, Fiaagesund 1723.)‏

Husi har stort sett stade på same tun gjenom lange tider. Tunet er flatt og romsamt. Stoga er bygt 1885, uthusbygnaden 1895. Ei eldre stoga på same tun er omvøla i 1911. På tunet står 2 bur, eit stort med årstal 1752 og eit lite bur frå 1695. Smie og badstoge er det og på garden. Den dyrka jord er rekna til 75 da, og skogen 7000 da. -- storparten i bra lende. Eigedomen er i tvo partar, men under same skyld, meddi at næstedelen av skogen ligg bortom Kvennelvi.

Garden har byteliner med Midtigard og Vestgarden og nordre Vestgarden i sud, så møter Ånås skog i nordvest og går i krokliner ned til bytet med Rue og Flåta ved Bjorevja.

Til garden høyrer plassane Bukasin, Staulen og Sollid. På Staulen bur folk, dei andre er attlagde. Langt attende budde det folk på Sandbekk ved øvre enden av Sagåi. Mannen heitte endå Søren og kona Sigrid. Dei sat der med 9 naut, seier segni, og hadde åker og mykje slåtte. Kornet treskte han på isen på nokre løkar. No er plassen tilgrodd med skog

På Sollid har dei sete til staules like til no nyss, og på Jønneberg er og att fjøs og minne etter sæterbruk. Fjågesund hadde godt fiskje -- iallefall fyrr i tidi -- og nokså bra jaktlende etter eig. Fyrr var også bjørnen i marki her. Steinar Berge skaut jamvel 3 vaksne bjørnar på åte i 1890 åri. -- Kvern og sag stod lenge i Kvennåi -- men no er dei nedrotna. Dei var sameige med Vestgarden. ‑

Fjågesund var stor gard, 9 ½ tn. skyld ‏(9 daler)‏ og rekna 1 ½ fullgard, men med merknad «ganske for høit satt.»

Dei betalar kvægskatt av 3 hestar, 14 kyr, 14 sauer og i geiter i 1657.

I gamle brev om Fjågesund, Østenå og Kilen får me ein tokke av gamlesoga og mennene i desse gardane.

Steinar Roarson frå Fjågesund er nemnd i ei åstadsak millom Østenå og Kilen i 1402. ‏(Sjå meir om dette under Kilen gnr. 18)‏. Denne Steinar Roarson var ein hard, stridbar og myndig bonde som ikkje eingong bisp Øystein rådde med. Torjus Loupedalen skildrar det slik: «Mot ein bakgrunn av kyrkje, krusifiks og altarljos stig dei fram av dokument og fråsegn, bisp, bonde, dråpsmann. Omen av dirrande spjotodd og klangen i bile skjelv i skyming av millomalder.»

Truleg er det denne Steinar Roarson som i segni * vart til Fjågesundkjempa Harde‑Steinar og som Welhaven skildrar i diktet: Koll med bilen.

Eit brev av 29. 10. 1436 omtalar Fjågesund. Der vitnar Jon Erikson, prest i Lårdal, Torkjel Tovson og Nerid Tallevson, lagrettsmenn i Telemark, at Sverting Tallevson byter jord med Svein Kjetilson. Svein får 3 markabol mindre enn ½ laups land i Midgarden i Fjågesund, og Sverting får 5 markabol i Flekstveit og 4 kyrlag i millom «i jorde abotere» ‏(i jordbyte)‏.

I 1522 er det oppe ei arvesak millom Tallev Jonsson og Kjetil Neridson om ymse jordegods og gardar i Nesherad, Heddal og Kviteseid m.a. Fjågesund. Kona av Tallev, Torgjerd, skal vera «halvningskvinne» i alt laust og fast gods, og Kjetil og syskini den andre halve luten.

Jørgen Knutson, prest i Kviteseid, saman rned 5 svorne lagrettsmenn ‏(ingen med gardsnamn)‏ skriv under på semja.

Brev av 23. 1. 1547 der Willom Maeson, prest i Drangedal, og lensmann Steinar Øysteinson same stad, gjer greie for til lagmannen, at dei høyrde Steinar Tveit, bonde i Tørdal, og Sæmund Tveit fortelje at dei var hjå Kjetil Neridson Fjågesund då han låg på sotteseng og høyrde ord så lydande: «Gunnar bror min, bør sitja på garden etter meg -- om meg kjem noko åt.» -- Kjetil døde straks etter. Enkja etter Kjetil g. att med Helge Sveinungson Rvgin i Heddal vil trengja seg innpå garden. -- Prest og lensmann bed lagmannen hjelpe Gunnar til sin rett i Fjågesund.

Eigarar og brukarar. Steinar betalar arbeidskatt i 1593-94 og saltverkskatt 1609-20. Tor Steinarson er eigar 1618-41. Tor eig gardar og gardpartar i mange bygder, alt i alt kring 36 tunner jord og er den rikaste bonden me kjenner til i Kviteseid og ein av dei rikaste i heile Telemark i gamal tid.

Tor døyr kring 1640 og enkja Birgit Rol,vsdotter gifter seg att med Aslak Sveinungson Fossheim, Bø. Aslak åtte og mange gardar. I 1641-44 eig Aslak 9½ tn. i Fjågesund.

Ved folketeljingi 1664 er Gunnar oppsitjar 40 år med 2 drenger, Torstein 20 år, Tore 19 år og 3 liLismenner. ‏(Olav 60, Lauritz 70 og Halvor 36 år.)‏ Gunnar eig 4 tn. m.b. Aslak Forberg ‏(Fossheim?)‏ 3½ tn. og Torbjørn Midtsund ‏(Opsund,)‏ lensmannen 2 tn. i åri 1647‑64.

Ei kort tid vert Fjågesund embætsgard for futen ‏(10 tn.)‏ Den 19. mars 1677 heiter det: «Er Foegedt Gaard formedels under danigst at vorde gotgiort effter derom udgangen Hans Høy Exellense Høybaarne Hr. Stadtholder Guldenleves naadige ordre.» -- Brockerdius og Hr. Tønsberg er nemnde i åri framover til 1685 då Eilev «besidder» desse 10 tn. skyld. Det vert så 2 brukarar. Garden vert dela i 1694, og me finn snart Eilev og Tor, så Tor og Gunnar, Tor og Kari, Tor og Halvor, Tor og Jørgen, med kvar 5 tn. fram til 1716. I 1719 har Steinar og Aslaug ‏(mor hans)‏ løyst inn 5 tn. i saman. Steinar er nemnd framover no med sumtid så lite som ¾ tn. i 1727 -- for så saman med Hans ‏(1734‑39)‏ rå over 9 ¼ tn.

Ein Doct. Jesber Brockmands huspostil frå 1655 er no på Fjågesund. Det er ei stor, tjukk bok med sylvsprette og flott innbinding. Der er innført alle dei brev som omfatar Fjågesund -- og dessutan ei grei ættetavle frå Steinar Torson og Egeleiv Olavsdotter ‏(13 born.)‏ Steinar flutte frå Seljord ‏(Nordgarden, Sundbø)‏ 1668.

Sonen Tor ‏(f. 1665)‏ hadde brudlaup 1. 7. 1684 med Aslaug Halvorsdotter Borgia f. 30. 12. 1663. Dei budde på Nordbø i Bø, men flutte 15. 4. 1694 til Fjågesund. Sonen Steinar f. 1687 ‏(28. 1. ved midnattstid)‏ på Nordbø. Anno 1712 i juli stod brudIaupet hans på Fjågesund med Bergit Taraldsdotter Lundevall, ‏(foreldre Tarald Såveson og Gunhild Olavsdtr)‏.

Sonen Tor Steinarson f. på Berge 1718 gift i sept. 1747 med Sigrid Hansdotter Øy Vrådal. Brudl. på Fjågesund.

Frå Tor og Sigrid har huspostilen gått over til dei nye eigarar av Berge, Bjørn O. Hauge og Anne Auversdotter Dei gifte seg i 1787. Halvor f. på Berge 25. 3. 1788, men flutte til Bjåland året etter 4. 4. 1789 ‑ han har skrive namnet sitt 9. 4. 1814. Boki kom så til Torjus Taraldson Lundevall, og sonen Torjus fekk ho 27. 9. 1874.

Men attende til garden. I 1747-54 har Steinar og Hans kvar sine 5 tn. skyld. Steinar bur i nordre og Hans i søndre Fjågesund. Deri 3. 3. 1758 får Tor Steinarson heimel på 5 tn. og 1. 6. 1762 Gunnar Hansson likeså 5 tn. ‏(av Fjågesundætti)‏. Mikkel -- skjøte på 5 tn. 11. 12. 1772. Tor og Sigrid hadde 3 gutar som alle døydde unge ‏(Hans 21 år 1785)‏ så dotteri Anne g.m. Torbjørn Gudmundson Utsund er den som får garden. Sonen Gudmund hr heimel på 5 tn. 30. 7. 1785, då er han berre 14 år. Han vart g. i 1804 med Gunhild Christophersdotter Blom. 6 av borni voks opp, ‏(1 død liten)‏. På Fjågesund står ei skattol etter han med namn og årstal 1803. Det er innreidt med mange skuffar og løyndrom.

Gudmund var ein dugande og framsynt bonde. Han hadde sans for skular og opplysning. I 1807 gav han 100 rd. til det nye universitet i Kristiania. På ættegarden sin Fjågesund, dreiv han med ymse jordbetringar. -- Han laga endå til renner og vatna jordi sine. Noko av rennene er synlege den dag i dag. Han sette opp sag og kvern og stampe i Kvennåi og bygde dammar for regulering av vatnet. Kona hans var eit utifra godt menneske, gjestfri mot alle -- og det var tidt selskap på Fjågesund i Gudmunds, tid. Jfr. Ole Bloms dagbok.

I 1841, 6. 7, vart garden deila millom dei 2 sønene av Gudmund. Tor fekk nordre Fjågesund, hovudbølet, og Kristoffer hyste på Vestgarden.

Tor var g.m. Mari Ellingsdotter Groa. Han døydde, og ho g. II m. Per Lauvstad, Tørdal. Dei budde her nokre år, men så i 1858 kjøpte Torjus Taraldson Lundevall garden for 9000 daler. Torjus døydde 1874, og sonen Torjus g. m. Guro Olavsdotter Lauvvik overtok garden. Son deira Torjus g.m. Sigrid Gunnulvsdotter Røymål fekk garden 1906.

Torjus har drive den store skoggarden godt og fekk Tor Vås premie i 1936. I 1938 bygde han eit elektrisk kraftverk ‏(100 kW)‏ og forsyner heile bygdi ‏(Fjågesund og Bergsto)‏ med billig kraft.

Torjus har godt minne og veit mykje om Fjågesund.