Ordalsdalen som heile vegen frå sudenden ved Kleivrue og til Midbøen er å kalle flat, lyfter seg og høgnar nokre sneis meter her nord i ei tverrhall og gjev rom til 3 gardar -- øvre, midtre og nistogu Kvålset.

Øvre Kvålset er hovudbølet. Husestaden er klemd høgt opp under eit ufsedrag med Tusseholet ende ovanfor. Det er berre som ei smal bergrive -- ei dynn på glytt. Her skulle tussesteinane liggje som dei gøymde som husgudar på garden i lange tider. Den eine ‏(6,3 kg)‏ har sin faste plass i gruva den dag i dag, men den andre har kome bort. -- I eit gjestebod hadde ein mann lagt seg til å sova i fylli ende utfor Tusseholet. Då han vakna, låg det ein stor hatt ved sida hans; han tok og sette hatten på skallen og rusla inn i garden. Dei sat nett og åt og han fekk sjå at det sat ein tusse ved sida av kvar bordgjest. Han sa: «Det er ikkje onder at her gjeng mykje mat som sit so mange tussar ved bordet.» -- Men då smette dei seg ut litt fort -- småtassane.

Garden er no godt opphusa og jordi er velstelt med 40 mål dyrka jord, 40 mål anna innmark og 986 mål utmark.

Stoga bygt i 1830. Skåpet er eit ivistogskåp kjøpt frå Moen i Dalane for 25 kr. Oppattmåla av Knut Hovden, 2 dynnar oppe, 2 nede med 32 småspeglar. 2 skåp som har høyrt til Olav Aslakson og sonen Sigurd er å sjå med årstalet 1840. Kronesengi har broren Guttorm Aslakson gjort. Han var flink snikkar, ‏(flutte til Geitåsane i Flatdal)‏.

Buret bygt 1744 av Nirid O. Haugelid har grovt vyrkje -- oppgang inne i buret, bjørnelås, tronge svaler og med hoggestabbe i dørstokken.

Uthusbygningen er stor og romsam, bygt i 1927, vøling av fjøset 1955.

Til garden har høyrt mange plassar. I 1753 heitte det «Kvålseth m/ Slettemøås». Halvfardalen høyrde til øvre Kvålset til 1912 -- utskild då saman med Svartufs, Bråtuft og Jamenn.

Kvålset eller Kvålsodd er sarne garden med tvo namn som vert bruka om ein annan. Båe namn har rett for seg i naturomgjevnaden -- Kvålset er det eldste -- og er det embettsførde namn ‏(offisielle)‏ nytta alt i 1585. Etter O. Rygh skal det koma av rundvoren kant ‏(egn, ætt, himmelætt)‏. Det andre namnet Kvålsodd, tyder ein rundvoren spjote eller odd som lyfter seg og stikk seg fram i landskapet. -- På ymse måtar er namnet skrive: Hualsett ‏(1585)‏ Huased, Oualset, Ovalset, Hvålseth -- no Kvålset eller Kvålseth.

Garden er visstnok gamal, endå det er ikkje gjort noko gravfunn der som kan tidfeste busetjingi. Alt i 1647 vart Kvålset rekna haIvgard med skyld 3 tn. + 10 kalveskinn, ‏(halvg. + øydegard)‏ 4 ½ daler. Buskapen i 1657 er 1 hest, 10 naut, 18 sauer og lam og 5 geiter.

Kjeldene er uklare når det gjeld folki på Kvålset i eldre tider. Skattelister og diplom gjev ein peikepinn om at ætti der med giftarmål vert knytt til Midtbøenætti i Seljord.

Eigarar og brukarar. Lavrantz ‏(Lauer)‏ heiter bonden i 1609. -- visstnok Lavrants Tovson Midtbøen, Seljord som var jordkakse reint og åtte 38 tn. 2 mæler i alt. -- I 1614 er det Targjerd Aslaksdotter, enka etter Lavrants som eig Kvålset. Ho g. oppatt med Bjørn Tarjeison og gjev han halvparten ‏(2 tn.)‏ i Kvålset. Sjukborni Tov, Tor og Aslak Lavrantssøner, samtykkjer i dette.

Seinare ser det ut til at ein son åt Aslak, Aslak Aslakson sit med heile garden. ‏(Bror åt Lavrants Midtbøen)‏. Sonen hans Sondre Aslakson er ein fetil som slepper garden frå seg.

Omkring 1680 vert eigedomen dela -- kanskje gjeld dette Slettemeås som høyrde under Kvålset frå gamalt. Ved folketelj. 1664 er Aslak oppsitjar 24 år. I 1683 er det 2 eigarar med kvar 1 ½ tn. og 5 skinn. Dei heiter Tarjei og Knut, Aslak og Knut, Aslak og Gunnar, Sondre og Aslak.

Det er skifte på Kvålset 1703, 15. 3., etter mor åt Sondre, Helge Sondresdtr, f. Grave «meget gammel», g.m. Aslak Aslakson Meås, ‏(han død)‏. 3 born ‏(Sondre, Lavants og Kari)‏. Brt. 135 rd. Net. 5 rd. Desutan jord i Meås, Tytegrav, Svanajord og Kvåket ‏(den siste 3 tn, 4 mæler m.b.)‏.

I eit skifte på Meås 1717, 19. 6., etter Lavrants Aslakson g.m. Guro Sveinsdotter er Sondre verge for brorborni Aslak og Tallev ‏(11 og 3 år)‏.
Ditto på Kvålset 1722, 18. 3. etter Gunhild Guttormsdotter f. Ormtveit g.m. Sondre Adakson. ‏(Aslak 7 ½ år)‏. Net. 765 rd. Irekna Kvålset 3 tn. 10 k.skinn, 600 rd. -- Soldat Tallev Lavrantson stemner på Kvålset.

Frå tingboki, Groven tingstoge 13. 10. 1722.
Sondre stemner inn Tollef Lafranson for «selftekt». Han hadde borte seg inn i buret hans og teke mat m. a. -- og hadde teke møk og havt på åkeren sin og truga citanten med hogg og slag. ‏(Saki utsett)‏.

I 1730 eig Anstein Arntson 1 ½ tn. og 5 skinn elles er det eit tomrom til Tallev Arntson ‏(Arensøn)‏ vert neste eigar 1742-58.

På denne tid har grannane til Kvålset vore nokså djerve. Dei har teke seg til å rydda plassar inne i Kvålsetmarki. Såleis hadde Ledvor med sanksjon av Hans Svanajord, rudd Ledvorkos eller Vatnelian. Breidalen rudd av far til Tarjei Espetveit ikr. 1700 ‏(står det i Markeskilsaki 1753)‏ og Nystaul og Kvistaul o. fl. Dei ville påstå full sameige i febeite over Kvålsetmarki. Dette er opptaket til at dei 2 Kvålsetbøndene Bjørn og Tallev og Tallev Slettemeås stemner Egil Midtbøen, Hans Svanajord og Torgrim Aslaugsberg til å prova sine rettar.

Saki er oppe 21. 9. 1753, men utsett til 5. 6. 1754. Det vert førd mange vitne av båe partar, men enden vart at Kvålsetbøndene vann i sameigesaki, men dei andre skulle få rett til dei opprydda plassar. Nystaul lagt til Svanajord, Kvistaul til Aslaugsberg, Breidalen til forn. Midtbøen.

I 1759 har Tallev Arentson heile garden og året etter Gunhild kona hans det same.
Skifte 1760, 28. 6., etter Tallev Arentson g.m. Gunhild Såmundsdotter Brt. 950 rd. Net. 950 rd. Irekna jord i Kvålset 500 rd. -- Skifte på Kvålset 1775, 8. 6., etter Anne Aslaksdotter g.m. Eilev Aslakson ‏(Kvålset 2)‏ 4 born, ‏(Aslak, Olav, Bergit og Asgjerd)‏. Brt. 116 rd. Net. 108 rd. Leiglending på Kvålset for Steinar Eiv.son Skeie.

Ei ny ætt kjem inn på Kvålset med Aslak Hansson ‏(Svanajord 10)‏ og Tone Johannesdotter ‏(Skare 3)‏ som får heimel på heile garden ‏(3 tn. 10 skinn)‏ 28. 8. 1789. 1805, 22. 1., søknad frå Aslak og Tone om å få sitja i uskift bu om ein av dei døyr. Dette tilstått. Aslak vert jordfest 26. 12. 1810 ‏(63 år)‏.

Johannes heimlar halve garden 28. 2. 1811. ‏(1 ½ tn.)‏.
Skifte på Kvålset 1813, 15. 5, etter Aslak og Tone ‏(båe d.)‏. 7 born ‏(Hans 34 år, Johannes 31, Olav 25, Hans d.y. 22, Guttorm 18 ½, Jon 16 ½, Mari 33 år g.m. Knut Tallevson Håtveit)‏.

Brt. 3113 rd. Net. 502 rd. Medrekna tilgode 2633 rd.

Tradisjon: Ein som heitte Aslak Hanson på Kvålset, hadde 2 soner som skulle delast om garden. Gamlingen sat i gruva og høyrde på at dei tjanglast om bytet. Då tok han elskoro og hivde ut gjennom glaset og sa: «Der sko byte gange.» Stoga stod då atti hagen fyrr ho brann ‏(1830)‏ og bytet vart tett ved stogeveggen.

Johannes måtte etter dette ha fått Midtistoga og hyste der, for den andre broren Hans d.e. g.m. dobbelenke Gunnbjørg Andresdotter Tveit, Treungen hadde hovudbølet den tid stoga brann.

Hans var ein selskapskar og dusebror og var ofte saman med presten Zetlitz. Dei hadde mangein spas -- og vågemål. Eitt er dette: Ein dag våga dei med kvarandre kven kunne eta mest lik ein unge. Dei sette seg med kvar sin sollekopp og slabba og grisa helaste dei visste, og dei var visst båe like gode til Hans fann for godt å kvelva resten av sollen over hovudet -- og vann.

Kjendt er det, vel korleis han svara presten M. B. Landstad då han var misnøgd med kornreida. «Der er meget havre i kornet din, Hans,» så presten -- «Ja, men der er mykje hoste i preka di au,» svara Hans.

Hans greidde seg klent på garden og laut gjeva han frå seg til sonen Hans. Gunnbjørg var kanskje skuld i dette, det var ingen styr i henne. Det vart sagt om henne at alle dei 3 mennene ho hadde hatt.gjekk det ut med. Hans og Gunnbjørg sat sist som plassefolk på Berge u/Flatland fyrr dei reiste til U.S.A. med dotteri Tone 1848.

Gunnar Jensson ‏(Svolsbru 222)‏ g.m. Tone Olavsdotter ‏(Svanajord 88)‏ brordotter åt Hans, vert den nye eigar på øvre Kvålset ‏(Odelstakstasjonsforretning 27. 6. 1839 der Hans Hansson møter med kurator Øystein Eilevson Rui)‏. Garden vert taksera til 950 spd. ‏(50 spd. for skogen)‏. Dei fødde den tid 1 hest, 9 naut og 30 småfe og avla 28 tn. bygg og 80 tn. poteter.

Gunnar hyste opp garden, bygde ny stoge etter brannen ‏(den som står no)‏ og ny løde. Eivind Tormodson Lauklid var endå timmermann.

Sonen Aslak budde på garden i 1865, g.m. Aslaug Tarjeisdotter Sonen Gunnar fekk garden etter bestemor si Tone Olavsdotter 1893. g.m. Margit Halvorsdotter Haugann ‏(f. 1870)‏.

Gunnar dyrka opp mykje av garden og bygde nye uthus ‏(1936)‏ og fekk Tor Vå’s jordd. premie i 1938. 2. Pr. for rovdyrfangst, rev og rovfugl i saks. Skaut bjørn 1889 saman med Gudmund Slettemeås. Sonen Aslak g.m. Signe L. Midtsund tok over garden 1949.

Eigaren har vore timmermålar og elles hatt ymse kommunale umbod.

Plassar

Bekkhus
Ligg vest for Slettemeås. Her bur Aslak Sondreson i 1753 -- 40 år gamal. ‏(Vitne)‏. Sist budde Eivind O. Nystaul der -- ‏(Huvestad 53)‏ g.m. Guro Halvorsdotter Eivind d. på Bekkhus 1860 og Guro sat att åleine, ho ville ikkje ut. Dei måtte tilslutt taka dynni vekk. Ho kom til Bakken u/ Groven og d. der 1871 -- som legslern.

Halvfardalen ‏(Håffardalen)‏
Gamal plass. Her budde Knut Gudm.son ‏(Kyrkjebø 59)‏ og Åse Sigurdsdotter ‏(til U.S.A. 1869. K. 71 år, Å. 75 år)‏. Sonen Gudmund og Sigrid Tarjeisdotter budde og her ‏(U.S.A. 1859, 4 born)‏.
No er det eige bruk og Tarjei Eilevson eig det. Elles hadde Tov Kivle kjøpt det av Nils Schiøtt -- og budde der i 1940‑åri. -- No står det øyde. Torjus ‏(1841-1922)‏, ‏(Tormod 43)‏ budde der.

Breidalen
Var gard -- rudd omkr. 1700 av mannen frå Espetveit far åt Tallev Aslakson g.m. Gunhild Torjusdotter Slettemeås. Det har høyrt under Midtbøen og her har sete mange bruksfolk. Her budde i mange år Svein Guttormson Nordgarden og Liv Vetlesdotter Vikhus. ‏(Ingebjørg døypt 1811, Svanaug 1814, Guttorm 1816, Vetle 1817, Guttorm 1819)‏.
Sist budde Olav og Hæge Breidalen der omkr. 1880. Kvålset kjøpte Breidalen i 1918-20. -- Husi er dårlege. Loftet står no på Bergland v/Hauge.

Sigurdstaul
Huslaust og tilrunnen med skog, er no dela millom Bergland og Kvålset.
Her budde Eilev Ånundson ‏(1815-57)‏ g.m. I Gunhild Halvorsdotter II Ingebjørg Gunleiksdotter, med Il 6 born f. Sigurdstaul, Gunleik Sandvik ‏(lærar)‏ fødd der. Han var far åt lensmannen Eilev Laurentius Sandvik ‏(1870-1947)‏ g.m. Elise Turine.