Det er ein einbølt gard -- i ville heii millom Dalane og Morgedal i eit svært ujamt lende. Der husestaden er valt, er det nærepå flatt med godt utsyn sudover mot Kviteseid. Høgt ligg det så her har ikkje soli nokon vanske med å fløyta over skoglidene i vest -- jamvel høgste vinterdag. Namnet noko uklårt -- kan det tyde ein stad der dei har huva ‏(huga)‏ mykje -- både hjuringar og kjemper -- eller ein høg plass der er såleis fleire Hóv ‏(høge skard)‏ rundt i kring? Garden har lege midt i ferdslevegen millom Dalane og Morgedal og har nok vore ein vanleg kvilestad for folk og krøter. Men i dag er garden som ein slokna glod. Folki er flutt i frå, og dei destruktive krefter snik seg inn over alt og tærer på hus og jord. Husi ja -- dei er gamle og er nok bygde i ei velmaktstid. Stoga er påspita c: dei fyrste 10 kvarv er av grovt runda stokkar og har nok sett sine 300 år. Der er merke etter «likluke» frå kammerset på framsida. Noko liknande som på Kleiv i Morgedal. Dei andre 9 kvarv er av flatskanta vegger. Stoga er no tvihøg og romsleg.

Nedpå tunet står 2 bur -- eit loft med tronge svaler som går ikkje heilt rundt og ikkje med noko større stas på. På burshella er hoggen ein stor sirkel med vanleg passarrose i midten og H.O.S. 1810. Same namnet finn ein att i loftsvali med årstalet 1815 og på veslebur ved den indre døri H.O.S. 1780. Men veslebur er mykje gamalt, sikkert frå 1600-talet. Der er over 20 tjørekrossar å sjå over den næsten firkanta låge døri. Fjøs og løda kvar for seg, er timra i den gamle formi.

Jordet er vidt og bratt med 5 teigar slått og heller liti dyrka jord, ‏(ækrer her og der)‏.

Huvestad har vore ein stor eigedom. Dei rekna lengda ei mil frå sud til nord.

Til garden har høyrt Råmunddalen, Homme, Stavdal, Hostum, Bjønntveit, Sjodal, Løkslid, Tjønnhei og Storlid. Fleire av desse er fråselde og anten attlagde eller eigne bruk.

Huvestad m/Råmunddalen er rekna halvgard 1647 med skyld 3 tn., 4 ½ daler. Buskapen 1657: 1 hest, 10 naut, 16 sauer, 4 geiter og 1 gris.

Garden er nemnt fyrste gong i eit prenta diplom frå 1471. ‏(D.N. 18 B. s. 88)‏.

Tjostolv Tallevson og Torbjørn Øysteinson lagrettmenn i Kviteseid, vitnar at Hachen Gunnarson på Huvestad har late lese eitt gamalt brev, ‏(sundslite på midten, med uforfalska og uskrapa bokstavar)‏.

Innhald: Arne Pederson, Arne Torkleifson og Peder Targeirson har gjort arvesemje med skyldfolki sine. Etter det skal Arne Tallevson lia 7 markabol i Huvestad, 3 markabol i Langlim ‏(Sudgarden)‏, medan Peder Targeirson skal få arveluten sin av dei 3 systene sine og syte for vermori -- og difor skal heller ikkje Arne Tallevson få arv etter ho anten ho lever stutt eller lenge. Segli av Lauritz Holmsteinsson, Tjostolv Jorde og Ollo Ollofsøn. -- Brevet sett og høyrt i Sundbygd 1602. Jfr. Seljord III s. 137. ‏(Arne Tallevson 27. 7. 1476.)‏

Ditto 1493, 21. 10. ‏(D.N. 9 B. s. 387)‏. Anders Nilsson prest i Hjartdal, skriv og helsar at Kjetil Kjetilson selde Pether Grogarthson 5 markabol i Lofthus og 1 mål åker, badstogåker og 2 hudsland i Stavdal i «Ostradalum», som ligg i Brunkeberg sokn. Skrive i Toffdal ‏(Tuddal)‏ XItusena jomffrvers dagh, Anno Domino MCDXCIII.

Ditto 1522, 25. 4. ‏(DX 9 B. s. 467)‏. Lauritz Jakobson prest i Seljord og Jon Drengsson og Alv Olavson gjer kunnigt: Torstein Reidulvson sa seg då vilja frelsa ‏(løysa)‏ Kjetil Halvarson det Åsmund Torgrimson kravde ‏(åtala)‏ i Huvestad. Kjetil ilag med Alv Amundson sel då 5 markabol i same garden til Tjostolv Trondson og byter endå til seg 7 markabol i same garden av Olav Neridson mot 5 markabol i Haugstoga i Flatdal som var Tjostolv sin odel. ‏(Skrive Guidgrstuve, Heugrsuve.)‏

Ditto 1534. ‏(D.N. 9 B. s. 180)‏ Torbjørn Torsson og Niculus Amusson svorne lagrett.m. såg og høyrde at Tjostolv Trondson og Svein Kjetilson gjorde makeskifte. Svein fekk 12 markabol i Huvestad mot 4 markabol i søndre Dale i Flatdal og 1 ½ rnarkabol i nordre Klomseth.

Ditto 1564, 12. 3. ‏(D.N. 16 B.. s. 828)‏ Torkjel Aslakson, Berulv Håvardson og Helge Dale var på Br.berg kyrkjegard og såg og høyrde at Hauk ‏(Høeg)‏ Sveinsson selde Eilev Sveinson ‏(broren)‏ 2 markabol I Huvestad ‏(Horstad)‏ for 2 mark gull i sylv, kopar og 1 daler i odelsløysing.

Eit uprenta diplom frå 26. 9. 1599 seier at Svein Haukson sel 2 m.bol i Huvestad til Haki Gunnarson for 20 gode daler. Jordi var Svein sin arvelut.

Eigarar og brukarar. Hake Gunnarson er den fyrste me veit noko visst om på Huvestad. Han betalar arb.skatt og saltverkskatt 1593-1620 og samlar jordpartar i garden. I 1599 kjøper han 2 rn.bol i Huvestad av Svein Haukson og i 1611 eig han 1 tn. i grannegarden Homme og 2 tn. i øydegarden Ljosdal i Høydalsmo. Om faren Gunnar, veit me at han var gift med Liv Hakesdotter ho g. oppatt med TorjuS Olavson -- bror åt Nikuls Berge.

Segni seier at Hake var fælande stor og sterk og ikkje sein til å bruke våpen når det knipte. Men ikke noko dråp er spurd etter han -- men likevel skal han ha gått att nede ved Jusureidfossen, -- det var vel som deildegast, truleg, for etter at bytet millom søndre Dalen og Hommeeigun har vorte flutt frå Trengslet Millom Jusureid og Folaheftet, har ingen høyrt eller sett han meir.

Det er skifte etter Hake 23. 4. 1625. Landskrivar Jon Tommesson sett opp skiftebrevet. Gunnar, Knut og Eilev Hakessøner får kvar sin lut av gardar og gods. Han eig på denne tid Huvestad, Homme, Nigard Råmunddalen ‏(som var staule då)‏ og Ljosdal og Nestebø i Høydalsmo.

Knut fær hovudbølet Huvestad mot å legja frå seg til brørne ei arveutjamning, til Gunnar 50 rd. c: 20 i pengar, 4 naut = 20 rd. og 5 blåranda tjeld 8 rd. + 2 rd.

Eilev 1 tn. korn årleg og 1 tn. til mori så lenge ho lever. Om denne Knut Hakeson g.m. Randi Gunnarsdotter er det mange soger.

I joli 1619 var han i eit gjestebod på Åkre i Mandal -- han var nygift og budde på Dyrland -- der kom han i manneskade. I sjålvforsvar stakk han ned Nerid Åmundson Bekkhus frå Hjartdal. Han slapp med ei bot til Åmund Bekkhus og 33 rd. til Kongen. På tinget i Seljord ‏(Midbøen)‏ får han dette skotsmål: «Erklærede menige mand som til stede var, at Knut Hachieson havde stillet sig som det en ærlig og god Dreng udi alle Måder sømmer og anstaar.»

I slutten av 1620 åri flyt Knut og Randi til Huvestad. For 12 rd. kjøper han øvre Råmunddalen ‏(sæter)‏ av Krut Ånundson Holtan som hadde fått denne parten av far sin, ‏(12 gardar)‏. -- På Huvestad var så bjørnut i Knut si tid -- å ja, lendet er til det den dag i dag. Plassen Bjørntveit og Bjønnflatin gøymer vel på mange soger om bjørnar frå den tid.

Ned frå Huvesstad er ein ovende bratt bakke, og fjøset står ytst på bakkebrauti.

Ei natt låg Knut i sengi og høyrde bjørnen slo på fjøsdøri. Knut hoppar opp, klær på seg og triv tollekniven og på dør. På tunet møter han bjørnen på tvo bein og så sinna at han skumar i kjeften. Men Knut legg på han og det ber kant over kant nedover den lange bakken. Knut hadde i farten teke berre ei knivsnubbe -- men denne stakk han no med kvar han slapp til. Ja til sist sette han kniven opp ned i kjeften -- og dermed tok bjørnen ut. Knut finn han att bak Homssnipp nokre dagar etter, der ligg han daud. Om denne ota finst her eit gamalt stev.

«Huvestad Knut av sengi spratt -- på tunet gjekk bamsen mara. For femtan krivstikk den bjønnen datt, då ned ivi bakken dei rulla.»

Kona av Knut, ho Randi Gunnarsdotter vart ikkje minder ute for bjørnen. Med ho gjekk gjætte ved ein stad som no heiter Randismyr, kom bjørnen så stums på ho. Ho vart slegi i uvit, og bjørnen drassa ho bort og skulle grava ho ned. Ho vakna opp att og sette på spranget heim og fekk gøyme seg inn i buret. Det var og på høg tid, for bjørnen kom etter og reiv og klora i veggen -- og rispene skal synast den dag i dag. ‏(Eg saumfor, men fann inkje spor.)‏

Randi vart elles stygt skamskori i handi i eit gjestebod. Det var Thor Ljotson Dalen og ho, som trætta om delet millom Huvestad og Dalen. Då laut Dalen mannen overlata Stavdal og 12 rd. og gå med på aldri meir å trætta om delet millom eigedomane.

Knut er odelsbonde og eig fleire gardar ‏(1611-65)‏ m.a. Huvestad 3 tn., Homme 1 tn., Rue 1 ½ tn., Magnushommen ½ tn., Gjerneskvam 2/3 tn. ‏(Gjersund)‏, Hovdekleiv 1 tn., Åkre 2 tn. og Gjeldstad 1 tn.

Hake Knutson g. 2 gonger ‏(Hæge Bjørnsdotter II Bergit Helgesdotter)‏ har Huvestad ‏(3 tn.)‏ 1672-82. Sonen Eilev og Bergit enka, har garden framover til 1707, då vert Bjørn Eilevson eigar av 2 1/8 tn., ‏(1709-17)‏.

Skifte på Huvestad 1668, 6. 11. etter Hæge Bjørnsdotter g.m. Hake Knutson. Born: Eilev, Såmund og Anne. Gamle Knut Huvestad har hatt opphald på Lundevall i 11 år hjå Bjørn, far til Hæge -- elles skal Hake sjølv dela arven til dei 3 borni. Ingen sum nemnt. Jord i Gjervold 1 ½ tn.

Ditto 1684, 17. 11. etter Hake Knutson g. Il Bergit Helgsdotter 3 born ‏(Jon, Knut og Helge)‏.

Jord i Nordgarden 5 qtr., Gjervold 1 ½ tn., Hurrung 1 ½ qtr. Merkn.: «Dette løsøre og jordegods indeholder oplysninger om et Drab og om tvistigheter i slegten.» *

Ditto 1698, 11. 1. etter Aslaug Egilsdotter f. Bjåland g.m. Eilev Hakeson. 1 barn ‏(Bjørn)‏. Lausøyre 27 rd. Jord i Vassend Høydalsmo 1 qtr., 1 nott. m.b. I Bjåland 1 qtr.

Ditto 1700, 15. 1. etter Bergit Torsteinsdotter g.m. E.m. Eilev Hakeson. ‏(Born: Hake, Hæge, Asgjerd og Torbjørg.)‏ Brt. 54 rd. Net. 38 rd. Desutan jord i Huvestad 1 tn., 2 qtr., 2 nott. = 220 rd. «som satt i pant til Såmund Kleiv for skyldig gjæld.»

Ditto 1716, 5. 10. etter Eilev Hakeson ‏(III Anne Asbjørndtr., ikkje barn)‏. Brt. 15 rd. Net. 9 rd. Dessutan jord i Huvestad 3 tn. ‏(ingen sum)‏.

Ditto 1735, 24. 2. etter Torhild Leidulvsdotter g.m. Bjørn Eilevson, 3 born ‏(Egil, Aslaug og Ingebjørg)‏. Brt. 594 rd. Net. 482 rd. Irekna jord i Huvestad 3 tn. m.b. 360 rd.

Ditto 1738, 8. 11. etter pigen Ingebjørg Bjørnsdotter Arvingar: Syskeni Egil ‏(gift)‏, Aslaug g.m. O. Åsmundtveit. Brt. 149 rd. ‏(inga gjeld)‏ irekna jord i Huvestad 10 ¾ sett. 107 rd.

Ditto 1769, 7. 8. etter Egil Bjørnson g.m. Gunhild Knutsdotter 3 born ‏(Ingebjørg g.m. O. Halvorson Berge, Torhild g.m. Johannes Egilson Tveit i Ruimgrend, Åsgjerd g.m. Eiv. Gudm. Manhein.)‏ Brt. 693 rd. Net. 650 rd. lrekna jord i Huvestad m/Råmunddalen 3 tn. 600 rd.

Egil Bjørnson har garden framover til 1768. Han får skjøte 1741, 12. 10. på 3 tn. Enka Gunhild overtek 1 ½ tn. 20. 9. 1769, og Olav, versonen, får same dag ½ tn. -- og sidan heile garden 1778, 23. 2. ‏(3 tn.)‏. Sonen Halvor Olavson heimlar heile garden 25. 2. 1802 – og han sit med garden i 1821. -- Denne Halvor er det som har namnet sitt ved sirkelen i burshella og elles på fleire stader i buret. ‏(d. på Huvestad 1836.)‏

Frå kyrkjeboki 1813: Olav,‑Halvor Huvestads son: 8 dagar. «Dette barn var h.døpt og siges født med 6 fingre på hver hånd og 6 tær på hver fod samt 6 tænder i munden.»

Ingebjørg Halvorsdotter Huvestad g.m. Bjørgulv Såmundson ‏(Dalen 41)‏ i 1819 -- ho 17 år gamal -- Dei har no Huvestad framover. Bjørgulv d. 1839 -- «fundet død på Morgedalsheien hvorover han reiste om natten.» ‏(38 år gl.)‏.

Ingebjørg g. II 1842 med Knut Andresson ‏(Brekke 11l)‏. Dei reiste til U.S.A. 1844.

Halvor Tallevson Midbø og Anne Olavsdotter flyt til Huvestad i juli 1843 med 3 smågutar. Olav d. 1853 14 år gl. ‏(akeulukke)‏. Ei gjente Åsne d. 1857 2 ½ år. -- Tallev f. 1848 overtek Huvestad etter faren, men han greidde seg ikkje og kom i stor skuld. Han dreg til U.S.A. 1884 med 2 av syskeni sine.

Garden går då over til Nils P. Høyer. Han har Huvestad både i 1889 og 1905, ‏(matrikkelen)‏. Nils Høyer hadde kjøpt garden av Steinar Kråkenes.

Tor Vå kjøpte Huvestad ikr. 1905 -- og sel fyrst Stavdal ‏(bnr. 6)‏ til leiglendingane sine Olav og Andres Mikkelsøner i 1905, ‏(tingl. skjøte fyrst 22. 9. 1911)‏.

Tjønnhei ‏(bnr. 2)‏ skylddela 6. 9. 1911. Aslak O. Lundeberg får det som arbeidarbruk.

Løkslid ‏(bnr. 3)‏ skyldela 6. 9. 1911. Olav Løkslid vert eigar. -- No Johans Såvesson Homme og systeri Åshild.

Storlid ‏(bnr. 5)‏ skyldela 22. 9. 1911. Gunnar Råmunddalen eigar. -- No sonen Andres Råmunddalen.

Nystaul ‏(bnr. 4)‏ skyldela 22. 9. 1911. Serskilt skjøte på dette 8. 4. 1924 ‏(1000 kr.)‏ til Bergefolki.

Då Tor Vå ikkje lenger greidde seg på alle eigedomane han hadde kjøpt -- gjekk dei over til panteigarane. Hypotekbanken overtok Huvestad, og banken selde det til Berge huslyden. Dei som var innom heradet, kom på skjøtet. Det var Bjørgulv, Hans, Åsne, Margit og Gunhild, men tre andre sysken vart og medeigarar ‏(Hallvard, Gunleik og Olav)‏. No er fleire av syskini døde, og luten deira har gått over til dei andre, men framleis sit Åsne, Margit og Gunhild med skjøtet, men elles har Hallvard Berge, Gunleik Berge, Hallvard og Helbjørg ‏(borni etter Hans Berge)‏ Steinar og Helbjørg ‏(borni etter Olav Berge)‏ partar i garden.

No er det ikkje fastbuande folk på Huvestad. Slåtta vert nytta enno, og foret køyrt frå garden. Staulane nedlagde -- slike som Førstaul, Haugestaul, Stavdalslåtta, Vårstaulen og Stemnestaul. Den siste namn etter at eigarane frå Dalen og H.stad møttest her -- og sloss om bytet. Dalenbonden vart drepen.